Q

Telefon

+48 797 995 333

E-mail

biuro@centrum-relatio.pl

Dlaczego nie powinniśmy rozpowszechniać informacji o sprawcy?

Strona główna » Blog » Dlaczego nie powinniśmy rozpowszechniać informacji o sprawcy?
Efekt naśladownictwa – dłonie odkładające smartfon ekranem w dół, symbol ograniczania kontaktu z drastycznymi wiadomościami

Spis treści

Dlaczego nie powinniśmy rozpowszechniać informacji o sprawcy? Psychologiczne mechanizmy naśladownictwa i odpowiedzialność za przekaz medialny

W ostatnich miesiącach w Polsce doszło do kilku tragicznych ataków na życie niewinnych ludzi. Choć wydarzenia te różniły się okolicznościami i przebiegiem, łączy je jedno – doświadczenie nagłej, brutalnej przemocy, która odebrała ludziom życie, a ich bliskim poczucie bezpieczeństwa.

Takie wydarzenia poruszają nas na wielu poziomach. Pojawia się smutek, lęk, złość, bezradność, a czasem również niedowierzanie. Możemy odczuwać solidarność z rodzinami ofiar, potrzebę wspólnego przeżywania żałoby, ale także niepokój o bezpieczeństwo własne i naszych bliskich.

Każdy z nas reaguje inaczej. Jedni wycofują się i potrzebują ciszy, inni szukają bliskości, rozmowy i wsparcia. Są też osoby, które intensywnie śledzą doniesienia medialne, poszukując kolejnych informacji o tym, co się wydarzyło.

Z perspektywy psychologicznej jest to zrozumiała reakcja. W obliczu nagłego i niezrozumiałego zagrożenia nasz umysł próbuje uporządkować rzeczywistość. Szukamy przyczyn, okoliczności i odpowiedzi na pytania: Dlaczego do tego doszło? Czy można było temu zapobiec? Czy podobna sytuacja może spotkać również nas?

Zdobywanie informacji może chwilowo zmniejszać poczucie niepewności i przywracać wrażenie kontroli. Warto jednak pamiętać, że wielokrotne śledzenie tych samych doniesień, oglądanie drastycznych materiałów i nieustanne poszukiwanie nowych szczegółów nie zawsze przynosi ukojenie. Niekiedy podtrzymuje pobudzenie emocjonalne, nasila lęk i utrudnia powrót do poczucia bezpieczeństwa.

Jest jednak jeszcze jeden ważny powód, dla którego powinniśmy szczególnie uważać na to, jakie informacje rozpowszechniamy. Chodzi o bezpieczeństwo innych ludzi.

Rozgłos sprawcy nie jest obojętny

Jednym z najbardziej problematycznych elementów medialnego przekazu po aktach masowej przemocy jest nadmierne koncentrowanie uwagi na sprawcy.

Publikowanie jego imienia i nazwiska, wielokrotne pokazywanie zdjęć i nagrań, przytaczanie wypowiedzi, manifestów, historii życia czy relacji znajomych może nieświadomie przekształcać sprawcę w centralną postać medialnego wydarzenia.

W ten sposób człowiek, który odebrał życie innym, otrzymuje coś, czego część sprawców może świadomie poszukiwać – powszechną rozpoznawalność, uwagę i trwałe miejsce w przestrzeni publicznej.

Nie chodzi o to, aby ukrywać prawdę, utrudniać dziennikarskie śledztwo czy rezygnować z informowania społeczeństwa. Chodzi o rozróżnienie między informacją ważną dla bezpieczeństwa publicznego a szczegółami, których rozpowszechnianie służy przede wszystkim budowaniu rozpoznawalności sprawcy.

Możemy rzetelnie informować o tragedii, oddawać głos ofiarom, wyjaśniać okoliczności zdarzenia i rozmawiać o zapobieganiu przemocy, nie czyniąc z osoby odpowiedzialnej za atak głównego bohatera medialnej opowieści.

Co na ten temat mówią badania naukowe?

W literaturze naukowej opisuje się zjawiska określane jako media contagion (wpływ przekazu medialnego na rozprzestrzenianie się określonych zachowań), copycat effect (efekt naśladownictwa) oraz fame-seeking (poszukiwanie rozgłosu).

Badania wskazują, że nagłaśnianie aktów masowej przemocy może w określonych okolicznościach zwiększać ryzyko kolejnych podobnych zdarzeń. Nie jest to jednak zależność automatyczna ani jednakowo potwierdzona we wszystkich analizach. Warto przyjrzeć się najważniejszym ustaleniom.

1. Towers i współpracownicy (2015) – zjawisko czasowej zaraźliwości przemocy

W badaniu opublikowanym w czasopiśmie PLOS ONE zespół Sherry Towers analizował występowanie masowych zabójstw z użyciem broni palnej oraz strzelanin szkolnych w Stanach Zjednoczonych.

Badacze wykazali statystyczny wzorzec czasowego skupiania się podobnych zdarzeń. Szacowany okres podwyższonego ryzyka wynosił średnio około 13 dni. W modelu każde zdarzenie wiązało się z co najmniej 0,30 dodatkowego zdarzenia w przypadku masowych zabójstw oraz 0,22 w przypadku strzelanin szkolnych.

Ważne zastrzeżenie: badanie wykazało czasowy wzorzec zaraźliwości, ale nie mierzyło bezpośrednio natężenia przekazu medialnego. Nie można więc na jego podstawie stwierdzić, że to sama obecność informacji w mediach spowodowała kolejne ataki.

2. Jetter i Walker (2018; publikacja czasopismowa w 2022 r.) – wpływ medialnego nagłaśniania strzelanin

Michael Jetter i Jay K. Walker analizowali zależność między obecnością informacji o masowych strzelaninach w wieczornych wiadomościach telewizyjnych ABC World News Tonight a występowaniem kolejnych zdarzeń w USA.

Wyniki ich analiz wskazywały na dodatni i statystycznie istotny związek między intensywnością relacji medialnych a liczbą kolejnych strzelanin w okresie od około 4 do 10 dni.

W jednej z analiz autorzy oszacowali, że wpływ relacji medialnych mógł wyjaśniać około 55–58% zdarzeń w badanej próbie, zależnie od wersji analizy i przyjętych założeń.

To ważny wynik, ale należy pamiętać, że jest to oszacowanie oparte na określonym modelu statystycznym i danych ze Stanów Zjednoczonych. Nie oznacza, że 55–58% wszystkich ataków na świecie jest wynikiem naśladowania wcześniejszych wydarzeń.

3. Lankford i Madfis (2018) – rozgłos jako możliwa motywacja sprawców

Adam Lankford i Eric Madfis zwrócili uwagę na szczególną grupę sprawców, dla których zdobycie rozgłosu może być jednym z istotnych motywów działania.

W swojej pracy naukowej Media Coverage of Mass Killers: Content, Consequences, and Solutions analizowali między innymi to, w jaki sposób medialne przedstawianie sprawców może wzmacniać ich społeczną rozpoznawalność i inspirować potencjalnych naśladowców.

Autorzy zwracali uwagę, że niektórzy sprawcy świadomie poszukują uwagi mediów, a nawet podejmują działania, aby zapewnić sobie obecność w przestrzeni publicznej. W przypadku takich osób medialna sława może stanowić element wyobrażonej nagrody za popełniony czyn.

Lankford i Madfis zaproponowali ograniczenie publikowania nazwisk i zdjęć sprawców, z wyjątkiem sytuacji, w których ich identyfikacja jest konieczna, na przykład podczas poszukiwania osoby pozostającej na wolności.

Nie oznacza to oczywiście, że każdy sprawca kieruje się potrzebą sławy. Motywacje osób dopuszczających się przemocy są złożone i mogą obejmować różne czynniki psychologiczne, społeczne i sytuacyjne.

Jakie mechanizmy psychologiczne mogą za tym stać?

Z perspektywy psychologicznej warto przyjrzeć się kilku mechanizmom, które pomagają zrozumieć, dlaczego intensywne nagłaśnianie sprawcy może być niebezpieczne.

1. Identyfikacja i poczucie podobieństwa

Osoba znajdująca się w kryzysie psychicznym, doświadczająca odrzucenia, samotności, upokorzenia czy silnej frustracji może poszukiwać postaci, z którą będzie mogła się utożsamić.

Jeśli w medialnym przekazie sprawca zostaje przedstawiony jako osoba podobna do niej pod względem doświadczeń, problemów czy poczucia krzywdy, może dojść do psychologicznej identyfikacji.

Nie oznacza to, że osoby samotne, odrzucone czy przeżywające kryzys stanowią zagrożenie dla otoczenia. Zdecydowana większość osób doświadczających takich trudności nie stosuje przemocy. Ryzyko dotyczy określonych, złożonych konfiguracji czynników, a nie pojedynczych cech czy doświadczeń.

2. Nagroda społeczna i potrzeba znaczenia

Jednym z ważnych mechanizmów jest możliwość uzyskania rozgłosu poprzez akt przemocy.

Osoba, która wcześniej czuła się niewidzialna, pozbawiona znaczenia lub pozbawiona wpływu na otoczenie, może postrzegać medialną rozpoznawalność jako formę zdobycia znaczenia.

W jej zniekształconym sposobie postrzegania rzeczywistości nawet powszechne potępienie może oznaczać uzyskanie uwagi, której wcześniej poszukiwała.

Warto podkreślić, że nie jest to uniwersalny mechanizm motywacyjny. Nie każdy sprawca poszukuje sławy, a nie każda osoba potrzebująca uznania jest podatna na takie zachowania.

3. Uczenie się przez obserwację i naśladownictwo

Zgodnie z teorią społecznego uczenia się Alberta Bandury ludzie mogą przyswajać określone zachowania, obserwując innych i ich konsekwencje.

W kontekście przemocy medialny przekaz może niektórym osobom dostarczać wzorców działania, symbolicznych punktów odniesienia czy wyobrażeń o tym, w jaki sposób można uzyskać rozgłos.

Szczególnie niebezpieczne może być szczegółowe przedstawianie przebiegu ataku, metod działania, wypowiedzi sprawcy czy jego rzekomych motywacji.

W ten sposób przekaz, który miał służyć informowaniu, może nieświadomie stać się źródłem inspiracji dla osób podatnych na naśladownictwo.

4. Normalizacja przemocy i oswajanie z brutalnością

Wielokrotne oglądanie podobnych zdarzeń może prowadzić do zwiększenia dostępności przemocy w naszej wyobraźni. Staje się ona bardziej obecna w codziennym myśleniu i może być postrzegana jako bardziej powszechna, niż jest w rzeczywistości.

Nie oznacza to, że samo oglądanie wiadomości prowadzi do agresji. Może jednak wpływać na poczucie bezpieczeństwa, sposób interpretowania rzeczywistości i emocjonalną reakcję na kolejne wydarzenia.

Efekt Wertera – ważna analogia, ale nie to samo zjawisko

W psychologii i suicydologii znany jest efekt Wertera, czyli wzrost ryzyka zachowań samobójczych w następstwie określonych sposobów nagłaśniania samobójstw.

Zjawisko to pokazuje, że sposób opowiadania o czyimś zachowaniu może wpływać na osoby znajdujące się w podobnym kryzysie.

W przypadku aktów masowej przemocy opisuje się analogiczne mechanizmy naśladownictwa i zaraźliwości, jednak nie należy utożsamiać tych zjawisk. Mają one odrębną specyfikę i wymagają osobnych analiz.

Wspólny pozostaje ważny wniosek: przekaz medialny nie jest neutralny psychologicznie. Sposób przedstawiania dramatycznych wydarzeń może mieć znaczenie dla osób szczególnie podatnych na określone wzorce zachowań.

Co możemy zrobić jako odbiorcy informacji?

Odpowiedzialność za sposób relacjonowania tragedii spoczywa przede wszystkim na mediach, ale każdy z nas ma wpływ na to, jakie treści dalej rozpowszechnia.

Warto zatem:

  • Nie udostępniać zdjęć i nagrań sprawcy, jeśli nie służą one istotnemu celowi informacyjnemu lub bezpieczeństwu publicznemu.
  • Nie rozpowszechniać manifestów, wiadomości, nagrań ani wypowiedzi sprawcy.
  • Nie budować sensacyjnych opowieści na temat jego życia prywatnego, wyglądu czy osobowości.
  • Nie spekulować na temat jego diagnozy psychiatrycznej ani nie utożsamiać chorób psychicznych z przemocą.
  • Nie powielać szczegółowych opisów przebiegu ataku i zastosowanych metod.
  • Kierować uwagę na ofiary, osoby poszkodowane, ich bliskich oraz działania pomocowe.
  • Korzystać ze sprawdzonych źródeł i ograniczać kontakt z drastycznymi materiałami.

Zamiast rozgłosu – pamięć, odpowiedzialność i troska

W obliczu tragedii mamy prawo szukać odpowiedzi, próbować zrozumieć to, co się wydarzyło, i przeżywać związane z tym emocje. Mamy również prawo do informacji i poczucia bezpieczeństwa.

Nie musimy jednak znać każdego szczegółu z życia sprawcy, oglądać jego twarzy ani wielokrotnie odtwarzać przebiegu ataku, aby zrozumieć powagę wydarzenia.

Warto świadomie przesunąć punkt ciężkości naszej uwagi. Zamiast koncentrować się na osobie, która odebrała życie, możemy skupić się na tych, których życie zostało zniszczone lub nieodwracalnie zmienione. Na ofiarach, ich rodzinach, świadkach, osobach niosących pomoc i społeczności, która próbuje odzyskać poczucie bezpieczeństwa.

Nie chodzi o milczenie. Chodzi o odpowiedzialne mówienie.

Nie odbierajmy ofiarom miejsca w tej historii, oddając je sprawcy. Nie twórzmy z osób odpowiedzialnych za przemoc medialnych postaci, które mogą stać się wzorcem dla kolejnych naśladowców.

Nasza uwaga jest wartością. To, komu i w jaki sposób ją poświęcamy, ma znaczenie.

Czasami najbardziej odpowiedzialną formą reagowania na przemoc jest odmowa uczestniczenia w jej dalszym medialnym rozpowszechnianiu.

Kiedy warto poszukać wsparcia psychologicznego?

Jeśli doniesienia o przemocy nie pozwalają Ci spać, wciąż do nich wracasz, odczuwasz silny lęk o siebie i bliskich albo trudno Ci wrócić do codziennego funkcjonowania, warto porozmawiać ze specjalistą. W Centrum Psychoterapii Relatio na warszawskiej Woli pomagamy dorosłym, młodzieży, parom i rodzinom poradzić sobie z trudnymi emocjami po wstrząsających wydarzeniach.

Pierwszym krokiem może być konsultacja wstępna, podczas której spokojnie opowiesz o swoich trudnościach i wspólnie ze specjalistą wybierzecie formę pomocy. Pełny zakres wsparcia – od psychoterapii indywidualnej po terapię par i rodzin – znajdziesz w naszej ofercie. Jeśli niepokoisz się o dziecko lub nastolatka, przeczytaj też poradnik o pierwszych sygnałach depresji u nastolatków.

Jeśli przeżywasz kryzys i potrzebujesz pilnej rozmowy, możesz skorzystać z bezpłatnego Kryzysowego Telefonu Zaufania 116 123, a dzieci i młodzież – z Telefonu Zaufania 116 111. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia dzwoń pod numer alarmowy 112.

Porozmawiaj z psychologiem lub psychoterapeutą w Warszawie (Wola)

Centrum Psychoterapii Relatio · ul. Jana Kazimierza 43/78, Warszawa (Wola) · Umów wizytę online

FAQ – efekt naśladownictwa i odpowiedzialne informowanie o przemocy

Czym jest efekt naśladownictwa (copycat effect)?

Efekt naśladownictwa to zjawisko, w którym nagłośnienie aktu przemocy może w określonych okolicznościach zwiększać ryzyko kolejnych, podobnych zdarzeń. Badania wskazują na czasowe skupianie się takich ataków, ale nie jest to zależność automatyczna.

Czy relacje medialne mogą zwiększać ryzyko kolejnych ataków?

Część badań, m.in. Towersa i współpracowników (2015) oraz Jettera i Walkera (2018), wskazuje na związek między nagłaśnianiem masowej przemocy a kolejnymi zdarzeniami w ciągu kilku–kilkunastu dni. Wyniki dotyczą głównie danych z USA i należy je interpretować ostrożnie.

Dlaczego nie powinno się udostępniać zdjęć i nazwiska sprawcy?

Eksponowanie wizerunku, nazwiska i wypowiedzi sprawcy może dawać mu rozgłos, którego część sprawców świadomie szuka, i stawać się wzorcem dla potencjalnych naśladowców. Wyjątkiem są sytuacje, gdy identyfikacja jest potrzebna dla bezpieczeństwa publicznego.

Jak zadbać o siebie, gdy przytłaczają mnie wiadomości o przemocy?

Ogranicz czas spędzany na śledzeniu doniesień, unikaj drastycznych materiałów i korzystaj ze sprawdzonych źródeł. Rozmawiaj z bliskimi o swoich emocjach. Jeśli lęk, bezsenność lub napięcie utrzymują się, warto skonsultować się z psychologiem lub psychoterapeutą.

Czy efekt Wertera to to samo co efekt naśladownictwa przemocy?

Nie. Efekt Wertera dotyczy wzrostu ryzyka zachowań samobójczych po określonych sposobach nagłaśniania samobójstw. W przypadku masowej przemocy opisuje się analogiczne mechanizmy, ale to odrębne zjawiska wymagające osobnych analiz.

Źródła

  • Towers S., Gomez-Lievano A., Khan M., Mubayi A., Castillo-Chavez C. (2015). Contagion in Mass Killings and School Shootings. PLOS ONE, 10(7): e0117259. doi.org/10.1371/journal.pone.0117259
  • Jetter M., Walker J.K. (2018). News Coverage and Mass Shootings in the US. IZA Discussion Paper No. 11900. iza.org
  • Lankford A., Madfis E. (2018). Media Coverage of Mass Killers: Content, Consequences, and Solutions. American Behavioral Scientist, 62(2). journals.sagepub.com
  • Bandura A. (1977). Social Learning Theory. Englewood Cliffs: Prentice Hall.

Może zainteresują Cię także...

Wybierz spośród ostatnio dodanych